Dzisiejszy wpis prowadzi ku dziełu wyjątkowemu, nie tylko ze względu na swój imponujący format, lecz przede wszystkim przez symboliczną wagę, jaką niesie. Mowa o Księdze Pamiątkowej. Wokół życia i dzieła Księdza Cypriana Rogowskiego. Biografia z pedagogiką religii w tle (1979–2025), tomie dedykowanym księdzu profesorowi Cyprianowi Rogowskiemu z okazji jego 70. rocznicy urodzin oraz 45-lecia pracy naukowej, prowadzonej z równą intensywnością w Polsce, jak i poza jej granicami. Już sama objętość woluminu jest niemym świadectwem rozległości jego aktywności: akademickiej, duszpasterskiej i dydaktycznej aktywności, która ukształtowała kilka pokoleń pedagogów religii i teologów praktycznych.
Tom otwierają listy gratulacyjne w trzech językach - polskim, niemieckim i angielskim, a to wielojęzyczne spektrum dobrze oddaje międzynarodowy charakter pracy jubilata. Obok nich znajdziemy obszerne analizy dorobku naukowego, recenzje z postępowań awansowych oraz refleksje nad dziełami, które ks. prof. Rogowski wprowadził do polskiej debaty naukowej. Wszystko to tworzy obraz uczonego, którego działalność przekracza ramy katechetyki i wyraźnie sytuuje się w europejskim nurcie pedagogiki religii — dyscypliny, która w Polsce przez lata pozostawała w cieniu i której status nie jest tożsamy z teologiczną katechetyką. O ile ta ostatnia pozostaje domeną instytucjonalnego nauczania Kościoła, o tyle pedagogika religii, jak słusznie podkreślają Redaktorzy, należy do sfery pedagogiki jako nauki humanistycznej, dyscypliny pluralistycznej, otwartej, dialogowej, zakorzenionej w kulturze.
Nieprzypadkowo więc redakcję tomu powierzono wybitnym humanistom: ks. prof. Januszowi Mariańskiemu, prof. Egonowi Spieglowi, prof. Anette M. Stross oraz prof. Andrei Lehner-Hartmann - uczonym, których dorobek stanowi o randze badań nad religią i jej edukacyjnymi kontekstami w obszarze niemieckojęzycznym. To właśnie w tym kręgu intelektualnym ks. prof. Rogowski zdobywał swoje doktoraty i habilitację, dzięki czemu jego myśl wpisuje się w szeroki europejski horyzont pedagogiki religii, hermeneutyki pedagogicznej oraz teologii praktycznej.
Redaktorzy tomu podkreślają, że w Polsce wciąż istnieje głęboki opór przed rozumieniem pedagogiki religii zgodnie z jej rzeczywistym zakresem — jako dziedziny o własnej epistemologii, własnych modelach edukacyjnych i własnej teologicznej relewancji. Ciągłe utożsamianie edukacji religijnej z katechezą szkolną prowadzi do redukcjonizmu, który uniemożliwia dostrzeżenie potencjału pedagogiki religii jako subdyscypliny badającej człowieka wierzącego w pełnym kontekście kulturowym, społecznym i egzystencjalnym. Jak piszą Redaktorzy:
(...) Wciąż istnieje tu (w Polsce - dop. BŚ) powszechny i znaczny opór przed rozumieniem i ogólnym przedstawianiem dyscypliny naukowej, którą Rogowski reprezentuje jako profesor, w kategoriach jej wewnętrznej teologicznej relewancji, koncepcji i definicji. Katechetyczne zawężenie socjalizacji i edukacji religijnej, całkowite zawłaszczenie wszelkich możliwych religijnych pól działania przez polski Kościół i próby utożsamiania jego podmiotów wyłącznie z Kościołem w dużej mierze uniemożliwiły do dziś dostrzeżenie i wykorzystanie szczególnej szansy przedmiotu jako subdyscypliny teologii praktycznej. Pedagogika religii w rozumieniu naszego jubilata opisuje szerokie pole intelektualne otwartych pytań i nieskończonego bogactwa odpowiedzi, od prowizorycznych po tradycyjne. Uprzedzając: katecheza i katechetyka są oczywiście jej częścią, ale nie więcej. W żadnym wypadku nie można ich używać do określenia, czym powinna być pedagogika religii (s.28).
Ta diagnoza, choć sformułowana z delikatnością, brzmi w Polsce jak wezwanie do intelektualnego przebudzenia.
Nie można pominąć faktu, że ks. prof. Rogowski był jednym z pierwszych, którzy próbowali to przebudzenie wywołać. Przez lata wydawał dwujęzyczne czasopismo KERYKS, tworząc pomost między niemieckojęzyczną a polską pedagogiką religii. Otwierał nowe przestrzenie pytania, nowe pola badań, nowe ścieżki interpretacji. Tworzył fundamenty — epistemologiczne, aksjologiczne, hermeneutyczne — które dziś mogą rozwijać kolejne pokolenia badaczy. Jego praca splata się tu z osiągnięciami innych wybitnych uczonych: ks. prof. Andrzeja Wiercińskiego, socjologa ks. prof. Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim - Pawła Pruefera czy prof. Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie - Bogusława Milerskiego, którzy współtworzyli w Polsce metodologiczne zaplecze pedagogiki kultury i nauk duchowych.
Ważną część tomu stanowi rekonstrukcja modeli i teorii edukacji pedagogicznoreligijnej, które C. Rogowski współtworzył lub wprowadzał na grunt polski. Znajdziemy wśród nich hermeneutyczną dydaktykę religii, dydaktykę symboli, model religioznawczo-informacyjny, konceptualizację nauczania dialogowego, teorię curriculum, feministyczną pedagogikę religii, socjologizm pedagogicznoreligijny oraz kairologię religijną. Zestawienie to ukazuje nie tylko rozległość jego myśli, ale również jej głęboki dialog z europejską tradycją naukową.
Warto zauważyć, że tom łączy dokumentację biograficzną z refleksją metanaukową. Kopie dyplomów, zdjęcia, wyróżnienia, korespondencja — to nie efemerydy, ale świadectwa umiędzynarodowienia polskiej pedagogiki religii. Uwidaczniają, jak istotną rolę w budowaniu polsko-niemieckiej sieci badawczej odegrał Jubilat, kierując zarówno Wydziałem Teologicznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, jak i zespołami naukowymi Uniwersytetu w Vechcie. Jego działalność przypadała na czas transformacji ustrojowej i przejścia nauk humanistycznych do paradygmatu ponowoczesnego — czasu niełatwego, ale twórczego, wymagającego odwagi w redefiniowaniu granic dyscypliny. Transformacja ustrojowa w postsocjalistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej zbiegła się z przejściem nauk humanistycznych, teologicznych i społecznych do paradygmatu postmodernistycznego a zarazem nasilającym się zjawiskiem sekularyzacji.
W Polsce, w odróżnieniu od obszaru języka niemieckiego, mówi się na ogół o katechezie szkolnej i w literaturze stosuje się przeważnie terminy odpowiadające tej dyscyplinie wiedzy, jaką jest katechetyka. Powstaje pytanie o zasadność takiej interpretacji, po wprowadzeniu nauczania religii w roku 1990 do szkoły. Czy takie określenie nie zawęża spojrzenia na szeroki kontekst rozumienia edukacji religijnej, czy wychowania religijnego? Od momentu wprowadzenia lekcji religii do szkoły odczuwa się wyraźnie, że należy uzupełnić dotychczasowe rozważania o aspekt szkolny oraz obszar badań z zakresu pedagogiki religii, która ma o wiele szersze spektrum, niż katechetyka (s. 111).
Pedagogika religii, jak wynika z tomu, jest dziedziną dialogu: między tradycją a współczesnością, między teologią a pedagogiką, między wiarą a kulturą, między osobistym doświadczeniem a strukturą Kościoła. Badaczy tego nurtu, katolickich, prawosławnych, ewangelickich, łączy przekonanie, że wiara jest procesem permanentnego uczenia się, rozwija się wraz z człowiekiem i w świecie, który zmienia się szybciej niż kiedykolwiek. Tom pokazuje, że pedagogika religii nie jest nauką o religii, lecz nauką o człowieku w relacji do transcendencji.
Całość zwieńcza refleksja o tym, że dorobek ks. prof. Cypriana Rogowskiego wykracza poza ramy jednostkowej biografii. Jest on bowiem świadectwem twórczości, która splata teologię z pedagogiką, tradycję z nowoczesnością, polską myśl humanistyczną z europejską kulturą akademicką. Z perspektywy czasu praca Jubilata jawi się jako mapa wyznaczająca drogi, którymi mogą podążać zarówno badacze wierzący, jak i świeccy, żyjący w epoce glokalizacji, pluralizmu i wszechobecnej komunikacji cyfrowej.
Starannie opracowana Księga, bogata merytorycznie, wielowymiarowa jest nie tylko hołdem dla Uczonego. Stanowi także opowieść o tym, jak rodzi się dyscyplina naukowa: powoli, poprzez dialog, przezwyciężanie oporu, budowanie mostów i niestrudzoną pracę na rzecz kultury rozumienia.
Prof. dr hab. Bogusław Śliwerski
Ein einzigartiges Werk über die Entstehung und Entwicklung des polnischen Konzepts der Religionspädagogik
Der heutige Beitrag befasst sich mit einem Werk, das nicht nur aufgrund seines beeindruckenden Formats, sondern vor allem aufgrund seiner symbolischen Bedeutung einzigartig ist. Die Rede ist vom Gedenkbuch „Cyprian Rogowski – sein Leben und Werk” (Cyprian Rogowski – sein Leben und Werk). Eine Biografie mit dem Hintergrund der Religionspädagogik (1979–2025), ein Band, der Professor Cyprian Rogowski anlässlich seines 70. Geburtstages und seines 45-jährigen wissenschaftlichen Wirkens gewidmet ist, das er mit gleicher Intensität in Polen und außerhalb seiner Grenzen ausgeübt hat. Schon allein der Umfang des Bandes ist ein stilles Zeugnis für die Bandbreite seiner akademischen, pastoralen und didaktischen Tätigkeit, die mehrere Generationen von Religionspädagogen und praktischen Theologen geprägt hat.
Der Band beginnt mit Glückwunschschreiben in drei Sprachen – Polnisch, Deutsch und Englisch –, wobei dieses mehrsprachige Spektrum den internationalen Charakter der Arbeit des Jubilars gut widerspiegelt. Daneben finden sich umfangreiche Analysen seines wissenschaftlichen Schaffens, Rezensionen von Beförderungsverfahren und Reflexionen über Werke, die Prof. Rogowski in die polnische wissenschaftliche Debatte eingebracht hat. All dies ergibt das Bild eines Gelehrten, dessen Tätigkeit über den Rahmen der Katechese hinausgeht und sich eindeutig in den europäischen Trend der Religionspädagogik einfügt – einer Disziplin, die in Polen jahrelang im Schatten stand und deren Status nicht mit der theologischen Katechese identisch ist. Während Letztere nach wie vor in den Bereich der institutionellen Lehre der Kirche fällt, gehört die Religionspädagogik, wie die Herausgeber zu Recht betonen, zum Bereich der Pädagogik als Geisteswissenschaft, einer pluralistischen, offenen, dialogorientierten und in der Kultur verwurzelten Disziplin.
Es ist daher kein Zufall, dass die Herausgabe des Bandes herausragenden Geisteswissenschaftlern anvertraut wurde: Prof. Janusz Mariański, Prof. Egon Spiegl, Prof. Anette M. Stross und Prof. Andrea Lehner-Hartmann – Wissenschaftlern, deren Werk für die Forschung über Religion und ihre Bildungskontexte im deutschsprachigen Raum von Bedeutung ist. In diesem intellektuellen Kreis erwarb Prof. Rogowski seine Doktorate und Habilitation, wodurch sein Denken in den breiten europäischen Horizont der Religionspädagogik, der pädagogischen Hermeneutik und der praktischen Theologie eingebettet ist.
Die Herausgeber des Bandes betonen, dass es in Polen nach wie vor einen starken Widerstand gegen das Verständnis der Religionspädagogik in ihrem tatsächlichen Umfang gibt – als ein Fachgebiet mit eigener Epistemologie, eigenen Bildungsmodellen und eigener theologischer Relevanz. Die ständige Gleichsetzung von Religionsunterricht mit Schulkatechese führt zu einem Reduktionismus, der es unmöglich macht, das Potenzial der Religionspädagogik als Teildisziplin zu erkennen, die den gläubigen Menschen in seinem gesamten kulturellen, sozialen und existenziellen Kontext untersucht.
Die Herausgeber schreiben: (...) Hier (in Polen – Anm. BŚ) gibt es nach wie vor einen weit verbreiteten und erheblichen Widerstand gegen das Verständnis und die allgemeine Darstellung der wissenschaftlichen Disziplin, die Rogowski als Professor vertritt, in Bezug auf ihre interne theologische Relevanz, ihr Konzept und ihre Definition. Die katechetische Einschränkung der Sozialisierung und religiösen Erziehung, die vollständige Aneignung aller möglichen religiösen Handlungsfelder durch die polnische Kirche und die Versuche, ihre Subjekte ausschließlich mit der Kirche zu identifizieren, haben es bis heute weitgehend unmöglich gemacht, die besondere Chance dieses Fachs als Subdisziplin der praktischen Theologie zu erkennen und zu nutzen. Die Religionspädagogik im Verständnis unseres Jubilars beschreibt ein weites intellektuelles Feld offener Fragen und unendlicher Antwortmöglichkeiten, von provisorischen bis zu traditionellen.
Vorweggenommen: Katechese und Katechetik sind natürlich Teil davon, aber nicht mehr. Auf keinen Fall dürfen sie dazu verwendet werden, um zu definieren, was Religionspädagogik sein sollte (S. 28). Diese Diagnose, obwohl mit Feingefühl formuliert, klingt in Polen wie ein Aufruf zum intellektuellen Erwachen.
Es darf nicht übersehen werden, dass Prof. Rogowski einer der ersten war, der versuchte, dieses Erwachen herbeizuführen. Jahrelang gab er die zweisprachige Zeitschrift KERYKS heraus und schuf damit eine Brücke zwischen der deutschsprachigen und der polnischen Religionspädagogik. Er eröffnete neue Fragestellungen, neue Forschungsfelder, neue Interpretationswege. Er schuf Grundlagen – epistemologische, axiologische, hermeneutische –, auf denen heute nachfolgende Generationen von Forschern aufbauen können. Seine Arbeit ist hier mit den Errungenschaften anderer herausragender Wissenschaftler verflochten: Prof. Andrzej Wierciński, Soziologe an der Jakub-von-Paradyż-Akademie in Gorzów Wielkopolski - Paweł Pruefer und Prof. Bogusław Milerski von der Christlichen Theologischen Akademie in Warschau, die in Polen die methodologische Grundlage für die Pädagogik der Kultur und der Geisteswissenschaften mitgeschaffen haben.
Ein wichtiger Teil des Bandes ist die Rekonstruktion von Modellen und Theorien der pädagogisch-religiösen Bildung, die C. Rogowski mitentwickelt oder in Polen eingeführt hat. Darunter finden sich die hermeneutische Religionsdidaktik, die Symboldidaktik, das religionswissenschaftlich-informative Modell, die Konzeptualisierung des dialogischen Unterrichts, die Curriculumtheorie, die feministische Religionspädagogik, der pädagogisch-religiöse Soziologismus und die religiöse Kairologie. Diese Aufzählung zeigt nicht nur die Breite seines Denkens, sondern auch seinen tiefen Dialog mit der europäischen wissenschaftlichen Tradition.
Bemerkenswert ist, dass der Band biografische Dokumentation mit metawissenschaftlicher Reflexion verbindet. Kopien von Diplomen, Fotos, Auszeichnungen, Korrespondenz – das sind keine Ephemera, sondern Zeugnisse der Internationalisierung der polnischen Religionspädagogik. Sie verdeutlichen, wie wichtig die Rolle des Jubilars beim Aufbau eines deutsch-polnischen Forschungsnetzwerks war, da er sowohl die Theologische Fakultät der Universität Ermland-Masuren als auch die wissenschaftlichen Teams der Universität Vechta leitete. Seine Tätigkeit fiel in die Zeit des politischen Wandels und des Übergangs der Geisteswissenschaften zum postmodernen Paradigma – eine schwierige, aber kreative Zeit, die Mut erforderte, um die Grenzen der Disziplin neu zu definieren.
Der Systemwandel in den postsozialistischen Ländern Mittel- und Osteuropas fiel mit dem Übergang der Geistes-, Theologie- und Sozialwissenschaften zum postmodernen Paradigma und gleichzeitig mit einer zunehmenden Säkularisierung zusammen.
In Polen spricht man im Gegensatz zum deutschsprachigen Raum im Allgemeinen von Schulkatechese, und in der Literatur werden meist Begriffe verwendet, die dem Wissensgebiet der Katechese entsprechen. Es stellt sich die Frage nach der Berechtigung einer solchen Interpretation nach der Einführung des Religionsunterrichts in der Schule im Jahr 1990. Schränkt ein solcher Begriff nicht die Sicht auf den breiten Kontext des Verständnisses von Religionsunterricht oder religiöser Erziehung ein? Seit der Einführung des Religionsunterrichts in der Schule ist deutlich zu spüren, dass die bisherigen Überlegungen um den schulischen Aspekt und den Forschungsbereich der Religionspädagogik ergänzt werden müssen, die ein viel breiteres Spektrum als die Katechetik hat (S. 111).
Die Religionspädagogik ist, wie aus dem Band hervorgeht, ein Bereich des Dialogs: zwischen Tradition und Gegenwart, zwischen Theologie und Pädagogik, zwischen Glauben und Kultur, zwischen persönlicher Erfahrung und Struktur der Kirche. Die Forscher dieser Strömung, Katholiken, Orthodoxe und Evangelische, verbindet die Überzeugung, dass der Glaube ein Prozess des permanenten Lernens ist, der sich mit dem Menschen und in einer Welt entwickelt, die sich schneller denn je verändert.
Der Band zeigt, dass Religionspädagogik keine Wissenschaft über Religion ist, sondern eine Wissenschaft über den Menschen in seiner Beziehung zur Transzendenz.
Den Abschluss bildet die Überlegung, dass das Lebenswerk von Prof. Cyprian Rogowski über den Rahmen einer einzelnen Biografie hinausgeht. Es ist nämlich ein Zeugnis für ein Schaffen, das Theologie mit Pädagogik, Tradition mit Moderne, polnisches humanistisches Denken mit europäischer akademischer Kultur verbindet. Aus der Perspektive der Zeit erscheint das Werk des Jubilars als eine Landkarte, die Wege aufzeigt, denen sowohl gläubige als auch säkulare Forscher folgen können, die in einer Zeit der Glokalisierung, des Pluralismus und der allgegenwärtigen digitalen Kommunikation leben.
Das sorgfältig ausgearbeitete, inhaltlich reichhaltige und vielschichtige Buch ist nicht nur eine Hommage an den Gelehrten. Es ist auch eine Geschichte darüber, wie eine wissenschaftliche Disziplin entsteht: langsam, durch Dialog, Überwindung von Widerständen, Brückenbau und unermüdliche Arbeit für eine Kultur des Verständnisses.
Prof. Dr. Bogusław Śliwerski